Πιστέψτε τα παιδιά

«Πιστέψτε τα παιδιά»: Πώς το ελληνικό κράτος οργανώνει τη θεσμική κακοποίηση των παιδιών-θυμάτων σεξουαλικής βίας

Ένα στα πέντε παιδιά στην Ευρώπη πέφτει θύμα κάποιας μορφής σεξουαλικής βίας. Στην Ελλάδα το ποσοστό φτάνει το 16% — περίπου ένα στα έξι. Σε εννέα από τις δέκα περιπτώσεις ο δράστης είναι πρόσωπο του στενού οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντος. Κι όμως, λιγότερα από 2 στα 100 περιστατικά φτάνουν ποτέ σε γνώση των αρχών. Κι όταν φτάσουν, ξεκινάει ο γολγοθάς , όχι για τον δράστη, αλλά για το παιδί και τη μητέρα του.

Το σύστημα είναι σχεδιασμένο. Δεν «αποτυγχάνει».

Η συνηθισμένη εικόνα είναι γνωστή: το παιδί αποκαλύπτει ότι κακοποιήθηκε σεξουαλικά από τον πατέρα του ή άλλο πρόσωπο του οικείου περιβάλλοντος. Αν υπάρχει υποστηρικτική μητέρα, γίνεται καταγγελία. Και τότε ενεργοποιείται ένας μηχανισμός που δεν έχει στόχο να προστατεύσει το παιδί, αλλά να το πειθαρχήσει.

Ο πατέρας και οι συνήγοροί του επικαλούνται τη «γονεϊκή αποξένωση»: το παιδί λέει ψέματα, χειραγωγήθηκε από τη μητέρα που θέλει να το αποξενώσει από τον πατέρα. Δεν χρειάζεται να το αποδείξουν. Δεν χρειάζεται να εξηγήσουν γιατί μια μητέρα θα κατέστρεφε το ίδιο της το παιδί. Αρκεί ο ισχυρισμός  και βρίσκει έρεισμα στην έμφυλη προκατάληψη πολλών δικαστικών λειτουργών.

Αυτό συμβαίνει σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις όπου υπάρχει καταγγελία παιδιού για σεξουαλική κακοποίηση.

Ο γολγοθάς του παιδιού: πολλαπλές καταθέσεις, ανακρίσεις, ιατροδικαστικές εξετάσεις εκτός προθεσμίας

Το παιδί καταθέτει το τραυματικό του βίωμα ξανά και ξανά. Στην αστυνομία, πιθανώς στο Σπίτι του Παιδιού, σε δικαστικούς λειτουργούς, σε πραγματογνώμονες. Στην αστυνομία η κατάθεση μοιάζει με ανάκριση: ερωτήσεις-παγίδες, αμφισβήτηση, εναλλακτικές ερμηνείες — «μήπως προσπαθούσε να σε ξεπλύνει;», «μήπως ήθελε να σου δείξει πόσο σ’ αγαπάει;» — όλα κατά παράβαση του πρωτοκόλλου δικανικής εξέτασης ανηλίκων θυμάτων.

Η ιατροδικαστική εξέταση ορίζεται ακόμα και μήνες ή χρόνια μετά το περιστατικό, τη στιγμή που η συλλογή υλικού πρέπει να γίνεται εντός 72 ωρών  και στα προεφηβικά παιδιά εντός 24 ωρών. Μα ακόμα κι αν γίνει έγκαιρα, η απουσία ευρημάτων δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν κακοποιήθηκε: ιατροδικαστικά ευρήματα υπάρχουν σε λιγότερο από 5% των περιπτώσεων. Οι πιο συχνές μορφές κακοποίησης δεν αφήνουν ίχνη. Και σχεδόν ποτέ δεν υπάρχουν μάρτυρες  η παιδική σεξουαλική κακοποίηση συμβαίνει πίσω από κλειστές πόρτες.

Κι όμως, η απουσία ευρημάτων γίνεται «βασικό στοιχείο της δικογραφίας» και όπλο υπέρ του πατέρα.

Οι «ειδικοί»: η αγορά της ψευδοθεωρίας

Η εισαγγελία μπορεί να στείλει το παιδί στο Σπίτι του Παιδιού  ή όχι.

Μπορεί να το στείλει σε ιδιώτη πραγματογνώμονα, κατά παράβαση του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας. Το παιδί μπορεί να τύχει σε εξειδικευμένο επαγγελματία  ή σε κάποιον που θα το αντιμετωπίσει ως ανακριτική αρχή.

Οι περισσότεροι εξειδικευμένοι επαγγελματίες αρνούνται πια να αναλάβουν τέτοιες υποθέσεις. Έχουν δει συναδέλφους να δέχονται απειλές, μηνύσεις, δημόσιο διασυρμό από δικηγόρους, δημοσιογράφους και το λόμπι της υποχρεωτικής συνεπιμέλειας  με την ανοχή του κράτους.

Όσοι αναλαμβάνουν συντάσσουν γνωματεύσεις που μοιάζουν βγαλμένες από το εγχειρίδιο του Richard Gardner , του ανθρώπου που εισήγαγε τη «γονεϊκή αποξένωση» το 1985 και που υποστήριζε ότι η παιδοφιλία μπορεί να έχει «αξία για την επιβίωση του είδους». Αν το παιδί είναι ήρεμο, είναι «ψυχρό». Αν δεν είναι, «κάνει θεατρινισμούς». Σε κάθε περίπτωση, ό,τι περιγράφει ,με συνέπεια και λεπτομέρεια  δεν εισακούγεται.

Οι ίδιοι «ειδικοί» ζητούν υπέρογκες αμοιβές , έως 8.000 ευρώ από κάθε γονέα ξεχωριστά. Έχουν ήδη συναντηθεί πολλές φορές μόνο με τον πατέρα.
Η μητέρα παγιδεύεται: φοβάται ότι αν δεν πληρώσει, ο πραγματογνώμονας θα στραφεί εναντίον της. Κι εκείνος θα το κάνει ούτως ή άλλως.

Οι αρχές θα βασιστούν στην ακριβοπληρωμένη γνωμάτευση που κρίνει τη γνώμη του παιδιού «υποβολιμαία». Θα αγνοήσουν γνωματεύσεις που δεν αναφέρουν «γονεϊκή αποξένωση». Μπορεί να αγνοήσουν ακόμα και την έκθεση του Σπιτιού του Παιδιού ,

του κατεξοχήν αρμόδιου φορέα.

 

Αστικό και ποινικό σκέλος: δύο παράλληλα σύμπαντα

Στο αστικό σκέλος, η δικαστική απόφαση ορίζει ότι το παιδί πρέπει να βλέπει τον πατέρα του  ή αναθέτει σε εκείνον ακόμη και την επιμέλεια. Στο ποινικό, η υπόθεση μπορεί να εκκρεμεί, να αρχειοθετηθεί ή να εκδοθεί απαλλακτικό βούλευμα.

Το σκεπτικό θα στηρίζεται στις γνωματεύσεις περί «γονεϊκής αποξένωσης».

Ακόμη κι αν ο πατέρας καταδικαστεί πρωτοδίκως, μπορεί να αθωωθεί σε δεύτερο βαθμό «λόγω αμφιβολιών».

Η αρχειοθέτηση ή η αθώωση λόγω αμφιβολιών δεν σημαίνει ότι η καταγγελία ήταν ψευδής. Σημαίνει ότι τα στοιχεία δεν κρίθηκαν επαρκή για καταδίκη , σε εγκλήματα όπου σπάνια υπάρχουν μάρτυρες ή ιατροδικαστικά ευρήματα.

Η «θεραπεία επανένωσης»: το παιδί κλειδώνεται με τον θύτη του

Μετά ξεκινά η «θεραπεία επανένωσης». Το παιδί οδηγείται σε δομή όπου ειδικός έχει στόχο να κάμψει την αντίστασή του.

Ορίζεται ημερομηνία κοινής συνεδρίας με τον πατέρα , εκείνον που τρέμει.

Το παιδί αρνείται εμφατικά. Μπορεί να το κλειδώσουν στο γραφείο του πραγματογνώμονα.

Ο πραγματογνώμονας κάνει παρατήρηση στη μητέρα ότι δεν μπορεί να πειθαρχήσει το παιδί της. Λέει στο ίδιο το παιδί ότι με την άρνησή του παραβιάζει δικαστική απόφαση.

Αν η μητέρα έχει φέρει δικαστικό επιμελητή, ο πραγματογνώμονας μπορεί να καλέσει την αστυνομία, μπροστά στο παιδί.

Ο εισαγγελέας ανηλίκων μπορεί να προτείνει τον εγκλεισμό του παιδιού σε δημόσιο νοσοκομείο, όπου θα το επισκέπτεται μόνο ο πατέρας που κατήγγειλε ότι το κακοποίησε — και οι συγγενείς του. Εκεί θα απαγορεύεται στο παιδί να δει τη μητέρα του, τον γονέα με τον οποίο αισθάνεται ασφάλεια.

Στην εισαγγελία θα πουν στο παιδί που ζητά προστασία ότι δεν το πιστεύουν. Ότι ο μπαμπάς του είναι «πολύ συνεργάσιμος και καλός». Ότι αφού η ιατροδικαστική έκθεση δεν έδειξε κάτι, αυτά που περιγράφει δεν έχουν γίνει. Ότι αφού δεν υπάρχουν μάρτυρες, δεν μπορεί να λέει αλήθεια. Κι ας είναι η παιδική σεξουαλική κακοποίηση έγκλημα που σχεδόν ποτέ δεν έχει μάρτυρες.

 

Τα ΜΜΕ και το λόμπι της υποχρεωτικής συνεπιμέλειας

Όσο πλησιάζει η δίκη, οι συνήγοροι του πατέρα πιάνουν στασίδι σε «φιλόξενες» εκπομπές. Η υπόθεση παρουσιάζεται σχεδόν αποκλειστικά από τη δική του πλευρά: η μητέρα «αποξενώτρια», η καταγγελία ψευδής. Ζητούν δημόσια να χάνει η μητέρα την επιμέλεια.

Ο λόγος αυτός δεν απευθύνεται μόνο στο κοινό. Φτάνει και στους δικαστές και τους εισαγγελείς που θα κρίνουν τις υποθέσεις, διαμορφώνοντας έμμεσα το κλίμα μέσα στο οποίο θα αποφασίσουν. Στο στόχαστρο μπαίνουν και οι επαγγελματίες που υποστήριξαν παιδιά: από το 2023 δημοσιεύονται σειρές άρθρων για «ψευδείς γνωματεύσεις κατά πατεράδων», ενώ οι σχετικές υποθέσεις εκκρεμούν ακόμη.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξαν το λόμπι της υποχρεωτικής συνεπιμέλειας και το κίνημα «δικαιωμάτων των πατέρων». Προώθησαν τον νόμο 4800/2021 με εκστρατείες στα ΜΜΕ και στον δημόσιο χώρο, και εξακολουθούν να προβάλλουν τη «γονεϊκή αποξένωση» για την υπεράσπιση πατέρων που έχουν καταγγελθεί για κακοποίηση.

 

Οι μητέρες: μια ανάσα από τη φυλακή

Η μητέρα συσσωρεύει ποινές για παραβίαση δικαστικών αποφάσεων, προσπαθώντας να προστατεύσει το παιδί της. Κάθε παραβίαση τιμωρείται με φυλάκιση έως τρία χρόνια. Ανάλογα με το πόσες μηνύσεις της έχει κάνει ο πατέρας, οι ποινές μπορεί αθροιστικά να φτάσουν μέχρι και τα 20 χρόνια. Κάθε φορά καταδικάζεται σε φυλάκιση με αναστολή.

Από όσο γνωρίζουμε, παρά τις ποινές, καμία μητέρα που προσπαθεί να προστατεύσει το παιδί της δεν έχει μπει φυλακή στην Ελλάδα,ακόμα.
Η υγεία της μητέρας φθίνει σταθερά. Δεν έχει χρήματα για γιατρούς. Ένα ολόκληρο σύστημα είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε οι μητέρες που προστατεύουν τα παιδιά τους να βρίσκονται μια ανάσα από τη φυλακή.
Και τα παιδιά στο ίδρυμα, εάν αρνούνται να ακολουθήσουν τον καταγγελλόμενο πατέρα.

 

Ο νόμος Τσιάρα: η σφραγίδα της θεσμικής αδιαφορίας

Ο νόμος 4800/2021 αφαίρεσε και τις λιγοστές δικλίδες προστασίας που είχαν οι μητέρες σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας. Κατονομάζει την ενδοοικογενειακή βία και τη σεξουαλική κακοποίηση ως «κακή άσκηση γονικής μέριμνας» μόνο εφόσον ο πατέρας καταδικαστεί με οριστική δικαστική απόφαση ,κάτι που συμβαίνει σπάνια. Για τη μητέρα που προστατεύει το παιδί της, αντίθετα, αρκεί η «υπαίτια μη συμμόρφωση» σε μια απόφαση για να χάσει την επιμέλεια ή και τη γονική μέριμνα.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (ν. 4531/2018), που η Ελλάδα κύρωσε, προβλέπει ρητά στο άρθρο 31 ότι τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον καθορισμό επιμέλειας και επικοινωνίας, και ότι η άσκηση των δικαιωμάτων αυτών δεν πρέπει να θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια του θύματος ή των παιδιών. Η απαίτηση για οριστική καταδίκη δύσκολα συμβιβάζεται με αυτήν την υποχρέωση. Μέχρι να έρθει η καταδίκη — εάν έρθει ποτέ — το παιδί εξαναγκάζεται σε επικοινωνία, ενίοτε και διανυκτέρευση, με τον γονέα που κατήγγειλε ότι το κακοποίησε.

 

Τι λένε οι θεσμοί που το κράτος αγνοεί

Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης 2022-2027 ζητά την «καθιέρωση της οπτικής του παιδιού ως κυρίαρχης» και την υποχρεωτική επιμόρφωση δικαστών στις αρχές της φιλικής προς τα παιδιά δικαιοσύνης. Η «γονεϊκή αποξένωση» έρχεται σε ευθεία αντίθεση: απαξιώνει τη γνώμη του παιδιού παρουσιάζοντάς την ως προϊόν χειραγώγησης.

Η GREVIO — η ομάδα εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης ,κάλεσε το 2023 τις ελληνικές αρχές να διασφαλίσουν την επιμόρφωση δικαστών «σχετικά με την έλλειψη επιστημονικής βάσης για το “σύνδρομο γονεϊκής αποξένωσης”».
Με κατεπείγουσα σύσταση ζήτησε να τερματιστεί η πρακτική αφαίρεσης παιδιών από μη βίαιους γονείς με αυτή την αιτιολογία.

Κι όμως, στον ιστότοπο της Εθνικής Σχολής Δικαστικών Λειτουργών παραμένει αναρτημένη, ως υλικό σεμιναρίου, εισήγηση του 2022 του σημερινού εφέτη Αθηνών Ιωάννη Βαλμαντώνη, που παρουσιάζει τη «γονική αποξένωση» ως μορφή ενδοοικογενειακής βίας και την καταγγελία κακοποίησης «εκ μέρους συνήθως της μητέρας» ως «το ανερχόμενο δικαστικό όπλο εναντίον ιδίως του συζύγου πατέρα».
Τις ίδιες θέσεις επανέλαβε τον Μάρτιο του 2025 σε εκδήλωση του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, επικαλούμενος μάλιστα — κατά δήλωσή του — «στατιστικά από Ιταλία και Ισπανία» που δεν εντοπίσαμε πουθενά.

Τον Ιούνιο του 2026, σε ημερίδα για τα «συγκρουσιακά διαζύγια», η προϊσταμένη του Τμήματος Ανηλίκων της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Αθηνών εισηγήθηκε για τη «γονεϊκή αποξένωση» και η προϊσταμένη Κοινωνικής Υπηρεσίας της Εταιρείας Προστασίας Ανηλίκων για τους «ψευδείς ισχυρισμούς σεξουαλικής κακοποίησης».
Το σύστημα αναπαράγει τον εαυτό του.

 

Τι λέει η επιστήμη — και γιατί το κράτος την αγνοεί

Οι ψευδείς καταγγελίες σεξουαλικής κακοποίησης είναι σπάνιες: στις μεγάλες μελέτες το ποσοστό κυμαίνεται από λιγότερο του 1% έως περίπου 5%. Σε μεγάλη καναδική έρευνα, ακόμη και στις υποθέσεις διαφωνίας επιμέλειας, οι εσκεμμένα ψευδείς καταγγελίες ήταν 12% , και οι πατέρες χωρίς την επιμέλεια ευθύνονταν για το 43% αυτών, οι μητέρες με την επιμέλεια για το 14%. Οι ισχυρισμοί των παιδιών είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία αληθείς.

Ούτε ο ισχυρισμός περί «εμφύτευσης ψευδών αναμνήσεων» έχει επιστημονική βάση. Τα σχετικά πειράματα αφορούν τετριμμένα γεγονότα (π.χ. «χάθηκες σε εμπορικό κέντρο»), απαιτούν εβδομάδες επαναλήψεων και συνεργασία στενού συγγενή. Δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση ότι είναι δυνατή η υποβολή σε παιδιά ψευδών αναμνήσεων για τραυματικά γεγονότα όπως η σεξουαλική κακοποίηση. Ο κίνδυνος που τεκμηριώνει η έρευνα αφορά τις καθοδηγητικές συνεντεύξεις — τις οποίες τα δομημένα πρωτόκολλα ρητά αποκλείουν: «Μην κάνετε χρήση καθοδηγητικών και υποβλητικών ερωτήσεων», «σεβαστείτε τη σιωπή και μην ασκείτε πίεση». Τα παιδιά μπορούν να είναι αξιόπιστοι μάρτυρες — η ποιότητα της κατάθεσής τους εξαρτάται από τον τρόπο που τους γίνονται οι ερωτήσεις.

Δεν θρηνούμε. Οργιζόμαστε.

Ψευδοθεωρίες όπως η «γονεϊκή αποξένωση» προσφέρουν το τέλειο άλλοθι στον κρατικό μηχανισμό για την πειθάρχηση και την τιμωρία παιδιών και μητέρων που τολμούν να αμφισβητήσουν την πατρική εξουσία. Είναι επίσης μια επικερδής αγορά για δικηγόρους και τεχνικούς συμβούλους εις βάρος των παιδιών. Είναι εύκολο κέρδος, γιατί ως ψευδοθεωρίες δεν απαιτούν τεκμηρίωση. Αρκεί ο ισχυρισμός. Αν γίνει αποδεκτός, όλα όσα ακολουθήσουν είναι προδιαγεγραμμένα.

Το έδαφος είναι η διαφορά εξουσίας μέσα στην ετεροκανονική οικογένεια. Στην ελληνική πατριαρχική κοινωνία — όπου ο Δείκτης Ισότητας των Φύλων του EIGE κατατάσσει σταθερά τη χώρα στις τελευταίες θέσεις της ΕΕ — ισχυρότερος είναι κατά κανόνα ο άντρας. Και αυτή η διαφορά ισχύος αποτυπώνεται αυτούσια στις δικαστικές αίθουσες.

Δεν γράφουμε αυτές τις ιστορίες μόνο για να θρηνήσουμε. Τις γράφουμε από θέση οργής, αποφασισμένες να νικήσουμε.

Καλούμε όλες τις γυναίκες — και όσες και όσους ως παιδιά δεν μπόρεσαν να μιλήσουν , να πλαισιώσουν την καμπάνια για την κατάργηση του νόμου Τσιάρα.

Γιατί τα παιδιά πρέπει να ακούγονται. Πιστέψτε τα παιδιά.