Μετέφρασε το Συμπόσιο του Πλάτωνα. Τον κυνήγησαν ανελέητα. Αυτοκτόνησε!89 χρόνια από τον θάνατο του Ιωάννη Συκουτρή

Το έργο που άλλαξε τα πάντα: Η «Ελληνική Βιβλιοθήκη» και το «Συμπόσιο»

Το 1931, η φιλελεύθερη κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αποφάσισε τη χορήγηση ετήσιας επιχορήγησης 350.000 δραχμών στην Ακαδημία Αθηνών για τη μετάφραση κλασικών κειμένων στη νέα ελληνική γλώσσα. Αν και μέσα σε δύο χρόνια, υπό νέα συντηρητική κυβέρνηση, το ποσό αυτό περιορίστηκε στο ένα τρίτο, η Ακαδημία το 1933 ξεκίνησε το πρόγραμμα έκδοσης της σειράς «Ελληνική Βιβλιοθήκη», με κείμενο και αντικριστή μετάφραση.

Ο τίτλος της σειράς ήταν επιλεγμένος για να θυμίζει στους εκδότες και τους αναγνώστες την «Ελληνική Βιβλιοθήκη» που είχε ξεκινήσει στις αρχές του 19ου αιώνα από τον Αδαμάντιο Κοραή.
Όπως έλεγε ο Κοραής, αυτό που έλειπε περισσότερο από την Ελλάδα ήταν η εξοικείωση με την αρχαία κληρονομιά της, γεγονός που οδηγούσε είτε στην άγνοιά της είτε σε μια εξίσου αδαή υπερβολική ευλάβεια προς τους αρχαίους.

Το πρώτο βιβλίο της σειράς, που θα συνέπιπτε με την εκατονταετηρίδα από τον θάνατο του Κοραή, ανατέθηκε στον Ιωάννη Συκουτρή.
Ο ίδιος οραματιζόταν τη σειρά ως ελληνικό παράλληλο των πρόσφατων συλλογών Loeb και Budé, στοχεύοντας στον γενικό αναγνώστη με βασική γυμνασιακή εκπαίδευση.

Το 1934, ο Συκουτρής εξέδωσε το «Πλάτωνος Συμπόσιον: Κείμενον, μετάφρασις και ερμηνεία». Δεν ήταν μια απλή μετάφραση. Περιλάμβανε κριτικό κείμενο, αντικριστή μετάφραση, εκτενή σχόλια και, κυρίως, μια εισαγωγή 254 σελίδων που ξεπερνούσε σε έκταση το ίδιο το κείμενο του Πλάτωνα.
Ο Συκουτρής είχε δημιουργήσει ένα έργο πρωτοποριακό για τα ελληνικά δεδομένα, εφαρμόζοντας τις μεθόδους της γερμανικής κλασικής φιλολογίας στην ερμηνεία ενός από τα σημαντικότερα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Η εισαγωγή εξέταζε το ιστορικό και φιλοσοφικό πλαίσιο του διαλόγου, τον ρόλο του έρωτα στην πλατωνική σκέψη και τη σημασία του συμποσίου ως θεσμού. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάλυση των γενετήσιων σχέσεων στην αρχαία Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένου του παιδικού και ομοφυλοφιλικού έρωτα, θέματα που ο Συκουτρής προσέγγισε με επιστημονική ψυχραιμία, αναγνωρίζοντας ότι ήταν «απολύτως ξένα προς τις συνήθειες και τις ηθικές αντιλήψεις της σημερινής κοινωνίας», αλλά τονίζοντας ότι αυτό δεν απαλλάσσει τον ερευνητή από την υποχρέωση να τα αντικρίσει «με ψυχραιμία και αγνότητα».

Ο ίδιος ο Συκουτρής είχε επίγνωση της λεπτότητας του θέματος.
Στην εισαγωγή έγραφε: «Το θέμα είναι βέβαια πολύ λεπτό».
Και συνέχιζε, εξηγώντας ότι η μελέτη των αρχαίων θεσμών δεν σημαίνει και την υιοθέτησή τους, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κατανόησης του αρχαίου κόσμου στην ολότητά του.

Το έργο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από τον επιστημονικό κόσμο. Ήταν το πρώτο έργο της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης» της Ακαδημίας Αθηνών και έθεσε υψηλά πρότυπα για τα επόμενα.
Ο Συκουτρής είχε κατορθώσει να συνδυάσει την επιστημονική ακρίβεια με τη λογοτεχνική ευαισθησία, προσφέροντας στο ελληνικό κοινό ένα έργο που δεν είχε προηγούμενο στη νεοελληνική φιλολογική παράδοση.

Η «αμαρτία» της αλήθειας: Οι κατηγορίες για αθεΐα

Η θύελλα ξέσπασε το 1936, δύο χρόνια μετά την έκδοση του «Συμποσίου». Ο Συκουτρής υπέβαλε υποψηφιότητα για την έδρα της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Τότε, και με αφορμή το κεφάλαιο της εισαγωγής που αναφερόταν στις γενετήσιες σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα, άρχισε να δέχεται πολλές επιθέσεις από ακαδημαϊκούς και εξωακαδημαϊκούς κύκλους.

Οι επιθέσεις ξεκίνησαν από την εφημερίδα «Επιστημονική Ηχώ» και στη συνέχεια επεκτάθηκαν σε διάφορους συλλόγους και στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος.
Για το ίδιο θέμα κατατέθηκαν εναντίον του δύο μηνύσεις.
Ο Συκουτρής κατηγορήθηκε ως άθεος, ως ασεβής, ως υβριστής των αρχαίων προγόνων και της ορθοδοξίας, ως διαφθορέας της νεολαίας.

Τον Μάιο του 1937, η Ιερά Σύνοδος καταδίκασε τον Συκουτρή σε τεύχος της «Φωνής της Εκκλησίας». Η εκστρατεία εναντίον του δεν ήταν απλώς μια θεολογική διαμάχη. Ήταν μια οργανωμένη προσπάθεια εξοντώσεως ενός ανθρώπου που τολμούσε να προσεγγίσει την αρχαιότητα με τα εργαλεία της επιστήμης και όχι της ιδεολογίας.

Ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δημήτριος Μπαλάνος, σε ομιλία του στο μνημόσυνο του Συκουτρή στον «Παρνασσό» το 1938, αποκάλυψε την αλήθεια: «Οι επικριταί του έργου τούτου διεστρέβλωσαν ωρισμένας περικοπάς ή και φράσεις της ερμηνείας διά να υποστηρίξουν τα επιχειρήματα της αντεπιστημονικής πολεμικής των».
Και πρόσθεσε: «Ο Ιωάννης Συκουτρής επίστευε βαθύτατα εις τον χριστιανισμόν και ήτο λάτρης του Ελληνισμού. Συνεπώς υπήρξε χριστιανικώτατος και ελληνικώτατος».

Ο Συκουτρής απάντησε στις κατηγορίες με το δημοσίευμά του «Η εκστρατεία κατά του Συμποσίου. Τα κείμενα και οι κουλουροπώλαι» το 1937, όπου ανέτρεψε όλα τα επιχειρήματα των αντιπάλων του. Ο τίτλος ήταν εύγλωττος: συνέκρινε τους επικριτές του με κουλουροπώλες, υπονοώντας ότι η κριτική τους ήταν τόσο επιφανειακή και ανίδεη όσο θα ήταν η κριτική ενός πλανόδιου πωλητή για ένα επιστημονικό έργο.

Αλλά η ζημιά είχε γίνει. Ο Συκουτρής είχε υποστεί ένα πλήγμα στην ψυχοσύνθεσή του από το οποίο δεν μπόρεσε να συνέλθει.
Όπως σημειώνει η εφημερίδα «Καθημερινή», η ηθική βάση της εναντίον του πολεμικής ήταν «φαρισαϊκή», καθώς αυτή δεν ξέσπασε όταν εκδόθηκε το «Συμπόσιο», αλλά αργότερα, όταν ο Συκουτρής διεκδικούσε έδρα στο Πανεπιστήμιο.
Με άλλα λόγια, η «αθεΐα» του Συκουτρή δεν ήταν παρά ένα πρόσχημα για να εμποδιστεί η ακαδημαϊκή του ανέλιξη.

Ο ίδιος ο Συκουτρής, σε απόσπασμα από το κείμενό του «Ο ηρωικός τρόπος ζωής», είχε γράψει: «Η ζωή ενός ηρωικού ανθρώπου δεν μπορεί παρά να είναι σύντομος. Σύντομος όχι πάντοτε με την κοινή σημασία.
Μπορεί κάποτε να ζήσει πολλά χρόνια, αλλά πάντα θα είναι λίγα σχετικά με την πλησμονή της ζωτικότητάς του. Άλλωστε η ηλικία είναι κάτι σχετικό: δεν μετριέται πάντως με τη διάρκεια, με το περιεχόμενό της μετριέται».
Λίγοι μπορούσαν να φανταστούν πόσο προφητικά θα αποδεικνύονταν αυτά τα λόγια.

Το τραγικό τέλος: Κόρινθος, Σεπτέμβριος 1937

Τον Σεπτέμβριο του 1937, ο Ιωάννης Συκουτρής ταξίδεψε στην Κόρινθο.
Κατέλυσε στο ξενοδοχείο «Κεντρικόν» και λίγες ώρες πριν από τον θάνατό του περπάτησε στον Ακροκόρινθο. Στις 21 Σεπτεμβρίου, ο ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου τον βρήκε νεκρό στο δωμάτιό του.
Είχε πάρει υπερβολική δόση του βαρβιτουρικού Βερονάλ.

Η είδηση του θανάτου του συγκλόνισε την πνευματική Ελλάδα.
Αρχικά, ανακοινώθηκε ότι πέθανε από «συγκοπή της καρδίας», καθώς στην Ελλάδα του 1937 κανείς δεν τολμούσε να ομολογήσει δημόσια ότι ένα δημόσιο πρόσωπο αυτοκτόνησε.
Ο ιατροδικαστής διέγνωσε καρδιακή προσβολή, εκδοχή που υιοθετήθηκε και από τις εφημερίδες. Μόνο αργότερα έγινε ευρύτερα γνωστό ότι ο Συκουτρής είχε αυτοκτονήσει.

Η κηδεία του έγινε στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών στις 22 Σεπτεμβρίου, παρουσία της συζύγου του, λίγων καθηγητών του Πανεπιστημίου και μαθητών του. Στεφάνια κατέθεσαν η Ακαδημία Αθηνών, το Πανεπιστήμιο και η Φιλοσοφική Σχολή.

Τι οδήγησε έναν άνθρωπο με λαμπρό μέλλον, αναγνωρισμένο διεθνώς, να βάλει τέλος στη ζωή του στα τριάντα έξι του χρόνια; Οι λόγοι ήταν πολλαπλοί.

Πρώτα απ’ όλα, ο ανελέητος διωγμός που υπέστη από ακαδημαϊκούς και εκκλησιαστικούς κύκλους.
Ο Συκουτρής είχε δει το όνομά του να λιθοβολείται δημόσια, τις επιστημονικές του θέσεις να διαστρεβλώνονται, την ακεραιότητά του να αμφισβητείται. Όπως σημειώνει ο Τάκης Θεοδωρόπουλος στο βιβλίο του «Βερονάλ», «το μίσος που εισέπραξε είναι ένας από τους πολλούς λόγους της αυτοκτονίας του»

.

Υπήρχαν όμως και πιο προσωπικοί λόγοι.
Ο Πολυδεύκης Καλδής, στενός φίλος του Συκουτρή, σε συνέντευξή του αποκάλυψε ότι ο φιλόλογος βασανιζόταν από την ατεκνία του.

Σε μια εξομολόγηση στο δικηγορικό γραφείο του Καλδή τον Μάιο του 1936, ο Συκουτρής είχε πει: «Η μοίρα στάθηκε πολύ σκληρή απέναντί μου…
Με στέρησε από τους δύο πιο δυνατούς δεσμούς που πρέπει να έχει ο άνθρωπος, από τη στιγμή που έρχεται σε αυτόν τον κόσμο.
Τον δεσμό με την γενέθλια γη και τον δεσμό με τους απογόνους». Και είχε προσθέσει: «Αυτό το πράγμα με έφερε σε απελπισία και εκεί κατάλαβα ότι πλέον δεν έχω προορισμό στη ζωή».

Ο Συκουτρής είχε χάσει τη Σμύρνη, τη γενέθλια πόλη του, με την Καταστροφή του 1922. Δεν είχε παιδιά. Έβλεπε την ακαδημαϊκή του καριέρα να ναυαγεί εξαιτίας μιας συκοφαντίας. Η ζωή του είχε χάσει το νόημά της.

Η κληρονομιά: Γιατί ο Συκουτρής έχει σημασία σήμερα

Ο Ιωάννης Συκουτρής άφησε πίσω του ένα έργο που συνεχίζει να εμπνέει και να διδάσκει. Πέρα από το «Συμπόσιο», ετοίμαζε την έκδοση της «Ποιητικής» του Αριστοτέλη, η οποία εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1937. Το τελευταίο του χειρόγραφο, γραμμένο την ημέρα του θανάτου του, παρουσιάζει την προσωπική του προσέγγιση στη θεωρία της καθάρσεως των παθημάτων στην αριστοτελική ποιητική.

Η Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών φέρει σήμερα το όνομά του, τιμώντας τη μνήμη του ανθρώπου που υπήρξε ένας από τους βασικούς εμπνευστές και οργανωτές της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης». Ο Συκουτρής δημοσίευσε πλήθος μελετών για ποικίλα θέματα και, παρά τη σύντομη ζωή του, η επίδραση του γραπτού και προφορικού λόγου του στα πνεύματα της εποχής αλλά και στους μεταγενέστερους υπήρξε μεγάλη.

Το παράδειγμά του θέτει ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα. Πώς αντιμετωπίζει μια κοινωνία την επιστημονική αλήθεια όταν αυτή προσκρούει στις κυρίαρχες ηθικές αντιλήψεις; Πώς προστατεύεται η ακαδημαϊκή ελευθερία από ιδεολογικές σκοπιμότητες; Πώς αντιμετωπίζεται ο «άλλος», αυτός που τολμά να πει κάτι διαφορετικό;

Ο Συκουτρής δεν ήταν ο πρώτος ούτε ο τελευταίος Έλληνας διανοούμενος που διώχθηκε για τις ιδέες του. Αλλά η περίπτωσή του είναι ιδιαίτερα διδακτική, γιατί δείχνει πώς ένα ζήτημα που φαινομενικά αφορά την αρχαία ιστορία μετατρέπεται σε όχημα για την εξυπηρέτηση σύγχρονων σκοπιμοτήτων. Η «αθεΐα» του Συκουτρή δεν ήταν παρά ένα πρόσχημα. Η αληθινή «αμαρτία» του ήταν ότι αρνήθηκε να υποτάξει την επιστήμη στην ιδεολογία.

Σε ένα απόσπασμα από το κείμενό του «Ο ηρωικός τρόπος ζωής», ο Συκουτρής έγραφε: «Ο ηρωικός άνθρωπος αποτελεί ο ίδιος κέντρον του εαυτού του, ελεύθερος εις την απομόνωσίν του, αριστοκρατικός με την απόστασιν εις την οποίαν κρατεί τους άλλους, απτόητος με το θάρρος της προσωπικής του γνώμης και της προσωπικής του ευθύνης, υπερήφανος μέσα εις το άβατον τέμενος της μοναξιάς του».
Ο ίδιος έζησε και πέθανε σύμφωνα με αυτό το ιδεώδες.
Η μοναξιά του ήταν το τίμημα της ακεραιότητάς του.

Επίλογος: Ένα φως που δεν έσβησε

Ο Ιωάννης Συκουτρής έζησε μόλις τριάντα έξι χρόνια.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το σύντομο διάστημα, κατόρθωσε να αφήσει ένα αποτύπωμα που παραμένει ανεξίτηλο στην ελληνική πνευματική ιστορία.
Η μετάφραση του «Συμποσίου», που στάθηκε η αφορμή για τον διωγμό του, συνεχίζει να διαβάζεται και να μελετάται.
Οι εισαγωγές και τα σχόλιά του αποτελούν πρότυπο επιστημονικής ερμηνείας.
Η διδασκαλία του ενέπνευσε γενιές φοιτητών.

Η αυτοκτονία του το 1937 δεν ήταν μια πράξη δειλίας, όπως θα μπορούσε κανείς επιφανειακά να υποστηρίξει. Ήταν η πράξη ενός ανθρώπου που είχε φτάσει στα όρια της αντοχής του, που είχε δει το έργο της ζωής του να λοιδορείται, την τιμή του να ποδοπατείται, το μέλλον του να κλείνει. Ήταν η πράξη ενός ανθρώπου που προτίμησε τον θάνατο από την υποταγή.

Ο Συκουτρής δεν υπήρξε άθεος. Ήταν ένας βαθιά πνευματικός άνθρωπος, που πίστευε στον Χριστιανισμό και λάτρευε τον Ελληνισμό, όπως μαρτυρεί ο καθηγητής Μπαλάνος.
Η κατηγορία της αθεΐας ήταν ένα ψέμα, ένα όπλο στα χέρια εκείνων που ήθελαν να τον εξοντώσουν. Και το ψέμα αυτό, όπως τόσα άλλα ψέματα στην ιστορία, κατάφερε να σκοτώσει.

Η ιστορία του Ιωάννη Συκουτρή είναι μια υπενθύμιση ότι η αλήθεια έχει κόστος. Και ότι εκείνοι που τολμούν να την πουν, ακόμη κι αν το πληρώσουν με τη ζωή τους, αφήνουν πίσω τους ένα φως που δεν σβήνει ποτέ. Όπως έγραφε ο ίδιος, η ηλικία «δεν μετριέται με τη διάρκεια, με το περιεχόμενό της μετριέται». Και το περιεχόμενο της ζωής του Ιωάννη Συκουτρή ήταν πλουσιότερο από εκείνο πολλών που έζησαν εκατό χρόνια.