Από Γιάννη Ζαχαρόπουλο
Η εικόνα της εφηβικής συμπεριφοράς στον δημόσιο χώρο – όρια, κανόνες, επιθετικότητα και ισότιμη αντιμετώπιση αγοριών και κοριτσιών
η παρούσα επιστολή δεν προκύπτει από μια θεωρητική συζήτηση για την εφηβεία, ούτε από κάποια στατιστική έρευνα. Δεν ειναι καταγγελια. Προκύπτει από μια εικόνα που βιώσαμε οι ίδιοι ως επιβάτες, επιστρέφοντας Κυριακή από τον Πειραιά προς το κέντρο της Αθήνας με λεωφορείο.
Το λεωφορείο ήταν γεμάτο από παιδιά περίπου 16 ετών. Η εικόνα ήταν ιδιαίτερα έντονη: κινητά τηλέφωνα συνεχώς στα χέρια, δυνατές συνομιλίες, εξαιρετικά χυδαίο λεξιλόγιο, βρισιές, φωνές, παρεμβατική συμπεριφορά προς τους υπόλοιπους επιβάτες, αδιαφορία για τον χώρο των άλλων και μια γενικότερη αίσθηση ότι ο δημόσιος χώρος θεωρείται προσωπικός χώρος μιας παρέας που μπορεί να κάνει ό,τι θέλει χωρίς ιδιαίτερη αυτοσυγκράτηση.
Αυτό όμως που ξεχώρισε ακόμη περισσότερο στη συγκεκριμένη εικόνα ήταν η συμπεριφορά των κοριτσιών. Δεν επρόκειτο απλώς για «ζωηράδα». Υπήρχε εντονότερη λεκτική επιθετικότητα, κατάληψη θέσεων και χώρου, συνεχείς φωνές, προκλητικότητα, έντονη μεταξύ τους αντιπαράθεση και συμπεριφορές που έδειχναν ελάχιστη διάθεση να ληφθούν υπόψη οι υπόλοιποι επιβάτες. Σε αρκετές στιγμές η συμπεριφορά τους ήταν εμφανώς πιο επιθετική από εκείνη των αγοριών που βρίσκονταν στην ίδια παρέα.
Τα αγόρια, αντίθετα, σε μεγάλο μέρος της διαδρομής εμφανίζονταν πιο ήρεμα και αρκετά από αυτά παρέμεναν σιωπηλά ή απλώς ασχολούνταν με τα κινητά τους. Περιγράφουμε όμως με ακρίβεια την εικόνα που βιώσαμε. Και αυτή η εικόνα αξίζει να εξεταστεί, ακριβώς επειδή δεν ταιριάζει πάντοτε με τις απλουστευτικές κοινωνικές αφηγήσεις που παρουσιάζουν τον έφηβο ως κατ’ ανάγκην αγόρι όταν αναζητούν τον «επιθετικό» ή «προβληματικό» νέο.
Το πλέον αποκαλυπτικό σημείο ήρθε όταν εμφανίστηκε αρμόδιο προσωπικό ελέγχου στα μέσα μεταφοράς. Η συμπεριφορά μεταβλήθηκε αισθητά. Η ένταση μειώθηκε, οι φωνές περιορίστηκαν και η προκλητικότητα υποχώρησε. Δηλαδή, όταν έγινε αντιληπτό ότι υπάρχει κανόνας και ότι ο κανόνας μπορεί να εφαρμοστεί, η συμπεριφορά προσαρμόστηκε. (Ανεβηκε στο λεωφορειο κλιμακιο της Αστυνομιας ΜΜΜ)
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο ολόκληρου του περιστατικού.
Εάν η παρουσία ενός αρμόδιου οργάνου αρκεί για να περιοριστεί άμεσα μια τέτοια συμπεριφορά, τότε δεν έχουμε μόνο πρόβλημα «δύσκολων εφήβων». Έχουμε πρόβλημα ορίων, συνέπειας και κοινωνικής αγωγής. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται πολύ γρήγορα ποιοι κανόνες εφαρμόζονται πραγματικά και ποιοι υπάρχουν μόνο θεωρητικά.
Και εδώ προκύπτει ένα σοβαρό ερώτημα για την πολιτεία: τι ακριβώς μαθαίνουμε στα παιδιά όταν μιλάμε συνεχώς για σεβασμό, ισότητα, δικαιώματα και ασφαλείς χώρους, αλλά στην καθημερινότητα επιτρέπουμε μια συμπεριφορά η οποία καταλαμβάνει τον χώρο των άλλων, τους ενοχλεί, τους προσβάλλει και τους υποχρεώνει να την υποστούν;
Η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται στην επίδοση, στις εξετάσεις και στις δεξιότητες. Ένα παιδί που δεν έχει μάθει να συνυπάρχει με τους άλλους, να σέβεται έναν ηλικιωμένο επιβάτη, έναν εργαζόμενο, έναν άγνωστο άνθρωπο, έναν συμμαθητή ή έναν συνάνθρωπό του στον δημόσιο χώρο, δεν έχει λάβει ολοκληρωμένη κοινωνική αγωγή.
Παράλληλα, πρέπει να τελειώσει και η λογική των δύο μέτρων και δύο σταθμών ως προς το φύλο. Όταν ένα αγόρι συμπεριφέρεται επιθετικά, είναι εύκολο να χαρακτηριστεί «προβληματικό», «τοξικό», «επικίνδυνο» ή «παραβατικό». Όταν ένα κορίτσι εμφανίζει αντίστοιχη λεκτική, κοινωνική ή επιθετική συμπεριφορά, δεν πρέπει αυτή να βαφτίζεται αυτομάτως «εφηβεία», «ένταση» ή «δυναμικός χαρακτήρας».
Η επιθετικότητα δεν γίνεται λιγότερο επιθετικότητα επειδή προέρχεται από κορίτσι. Και η κακή συμπεριφορά δεν γίνεται περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτή επειδή προέρχεται από αγόρι.
Η πραγματική ισότητα απαιτεί ακριβώς αυτό: ίδια αξιολόγηση της συμπεριφοράς και ίδια προσδοκία υπευθυνότητας.
Το Υπουργείο Παιδείας έχει ήδη αναγνωρίσει θεσμικά ότι η επιθετική συμπεριφορά, η προσβολή της προσωπικότητας, οι απειλές, ο αποκλεισμός και οι μορφές σωματικής ή ψυχολογικής βίας αποτελούν ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπίζονται. Το ίδιο το Υπουργείο έχει επίσης επισημάνει ότι η πρόληψη και αντιμετώπιση συμπεριφορών που θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια και την ψυχική και σωματική υγεία των μαθητών αποτελεί προτεραιότητα.
Το ζήτημα επομένως δεν είναι εάν η πολιτεία γνωρίζει το πρόβλημα. Το ερώτημα είναι εάν οι πολιτικές αυτές φτάνουν πραγματικά μέχρι την καθημερινή συμπεριφορά των παιδιών έξω από την τάξη, στον δρόμο, στο λεωφορείο, στο μετρό, στην πλατεία και σε κάθε άλλο κοινόχρηστο χώρο.
Δεν χρειάζεται περισσότερη θεωρία. Χρειάζεται συνέπεια.
Τα παιδιά καταλαβαίνουν τα όρια όταν τα όρια υπάρχουν.
Το περιστατικό στο συγκεκριμένο λεωφορείο απέδειξε κάτι πολύ απλό: όταν εμφανίστηκε έλεγχος, η συμπεριφορά άλλαξε.
Αυτό θα έπρεπε να μας προβληματίσει πολύ περισσότερο από μια ακόμη γενική συζήτηση για το «πόσο δύσκολη είναι η σημερινή νεολαία».
1. Η συγκεκριμένη παρατήρηση
Η περιγραφή της παρούσας επιστολής αφορά ένα συγκεκριμένο περιστατικό σε λεωφορείο κατά την επιστροφή από τον Πειραιά προς το κέντρο της Αθήνας, Κυριακή. Δεν παρουσιάζεται ως αντιπροσωπευτική στατιστική έρευνα ούτε ως απόδειξη ότι ένα φύλο είναι γενικά περισσότερο επιθετικό από το άλλο.
Η παρατήρηση αφορά τη συγκεκριμένη ομάδα ανηλίκων που βρισκόταν στο λεωφορείο και ειδικότερα τη διαφορά που παρατηρήθηκε στη συμπεριφορά αγοριών και κοριτσιών της συγκεκριμένης ομάδας. Η έντονη λεκτική επιθετικότητα, η χρήση χυδαίου λεξιλογίου, η κατάληψη θέσεων και ζωτικού χώρου, η φασαρία, η προκλητικότητα και η αδιαφορία για τους λοιπούς επιβάτες εμφανίστηκαν εντονότερα από την πλευρά ορισμένων κοριτσιών, ενώ αρκετά από τα αγόρια παρέμεναν περισσότερο ήσυχα.
Το στοιχείο αυτό δεν πρέπει ούτε να αγνοηθεί ούτε να μετατραπεί σε γενίκευση. Ακριβώς αυτό είναι το νόημα μιας σοβαρής πολιτικής για τη συμπεριφορά των ανηλίκων: να καταγράφονται όλες οι μορφές προβληματικής συμπεριφοράς χωρίς προκαθορισμένη υπόθεση για το φύλο του δράστη.
2. Η σημασία της παρουσίας ελέγχου
Η άμεση μείωση της έντασης όταν εμφανίστηκε αρμόδιο προσωπικό αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική παρατήρηση. Δείχνει ότι η συμπεριφορά δεν ήταν αναγκαστικά ανεξέλεγκτη. Όταν έγινε αντιληπτή η ύπαρξη ορίου και πιθανής συνέπειας, υπήρξε προσαρμογή.
Αυτό ενισχύει την ανάγκη για σταθερούς και κατανοητούς κανόνες στους δημόσιους χώρους και όχι για περιστασιακές παρεμβάσεις μόνο όταν η κατάσταση έχει ήδη εκτραχυνθεί.
3. Η βία και η επιθετικότητα δεν έχουν ένα μόνο φύλο
Η UNESCO επισημαίνει ότι η σχολική βία και ο εκφοβισμός μπορούν να αφορούν παιδιά όλων των φύλων και ότι οι μορφές συμπεριφοράς μπορεί να διαφέρουν. Τα διαθέσιμα διεθνή δεδομένα δείχνουν, μεταξύ άλλων, μεγαλύτερη έκθεση των αγοριών σε σωματική βία και των κοριτσιών σε ορισμένες μορφές ψυχολογικού ή διαδικτυακού εκφοβισμού.
Επομένως, μια σύγχρονη πολιτική πρόληψης δεν μπορεί να ξεκινά από την υπόθεση ότι η επιθετικότητα έχει συγκεκριμένο φύλο. Πρέπει να εξετάζει τη μορφή, τη συχνότητα, το πλαίσιο και τη συγκεκριμένη συμπεριφορά.
4. Η ελληνική εκπαιδευτική πολιτική
Το Υπουργείο Παιδείας έχει αναγνωρίσει ως μορφές βίας και παραβατικής συμπεριφοράς την προσβολή της αξιοπρέπειας και της προσωπικότητας, τις απειλές, την ανεπιθύμητη επιθετική συμπεριφορά, τον κοινωνικό αποκλεισμό, την ψυχολογική βία και τις βίαιες ή απαξιωτικές συμπεριφορές.
Επίσης, το Υπουργείο έχει αναπτύξει δράσεις πρόληψης και αντιμετώπισης της σχολικής βίας και του εκφοβισμού, αναγνωρίζοντας ότι τέτοια φαινόμενα επηρεάζουν τόσο την ασφάλεια όσο και τη γενικότερη συμπεριφορά των μαθητών.
Το ζητούμενο επομένως είναι η σύνδεση αυτής της πολιτικής με την πραγματική καθημερινότητα των ανηλίκων εκτός σχολικής αίθουσας.
5. Τι θα μπορούσε να εξεταστεί
Προτείνεται να εξεταστούν:
- ενίσχυση της αγωγής κοινωνικής συμπεριφοράς και σεβασμού στον δημόσιο χώρο,
- συστηματικότερη εκπαίδευση σε αυτοέλεγχο, λεκτική επικοινωνία και επίλυση συγκρούσεων,
- συνεργασία σχολείων και οικογενειών για επαναλαμβανόμενα προβλήματα συμπεριφοράς,
- σαφείς κανόνες συμπεριφοράς στους χώρους μεταφοράς μαθητών και νέων,
- δράσεις που να αφορούν εξίσου αγόρια και κορίτσια,
- αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των υφιστάμενων παρεμβάσεων,
- αποφυγή στερεοτυπικών αντιλήψεων που ταυτίζουν εκ των προτέρων την επιθετικότητα με το ένα φύλο.
Ο στόχος δεν είναι η τιμωρία των εφήβων. Είναι η έγκαιρη εκπαίδευσή τους ώστε να μη χρειάζεται η παρουσία ενός αστυνομικού για να θυμηθούν ότι ο δημόσιος χώρος ανήκει σε όλους.
6. Βασικό θεσμικό συμπέρασμα
Η ισότητα δεν σημαίνει διαφορετική ερμηνεία της ίδιας συμπεριφοράς ανάλογα με το φύλο του παιδιού. Σημαίνει ότι κάθε παιδί έχει την ίδια προστασία, αλλά και την ίδια υποχρέωση σεβασμού προς τους άλλους.
Η πολιτεία οφείλει να προστατεύει τα παιδιά από τη βία, αλλά ταυτόχρονα να τα εκπαιδεύει ώστε να μην γίνονται τα ίδια φορείς βίας, εκφοβισμού, παρενόχλησης ή αντικοινωνικής συμπεριφοράς.
πηγές
- Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Εθνική Στρατηγική για τη Βία και Παραβατικότητα Ανηλίκων – ορισμοί και μορφές βίαιης/επιθετικής συμπεριφοράς.
- Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σχολική Βία και Εκφοβισμός – Δίκτυο Πρόληψης και Αντιμετώπισης.
- Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, μήνυμα για την Πανελλήνια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού, 5 Μαρτίου 2026.
- UNESCO, What you need to know about school violence and bullying – μορφές βίας, φύλο και εκφοβισμός.
- UNESCO, Safe learning environments: Preventing and addressing violence in and around school, ενημέρωση 17 Μαρτίου 2026.
- UNESCO, Ending school violence for better mental health and learning – διαφοροποίηση μορφών βίας μεταξύ αγοριών και κοριτσιών.
- UNESCO, Promoting safe and equitable learning environments – διεθνής τεκμηρίωση για τη σχολική βία και τον εκφοβισμό.
Comments are closed.