Αυτη είναι μια διαμαρτυρία απο τον φίλο μου Ιωάννη Ζαχαρόπουλο

ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ για διάκριση λόγω φύλου σε δημόσια καλλιτεχνική/πολιτιστική δράση στο ΕΜΣΤ

(https://www.emst.gr/category/ki-an-oi-gynaikes-kyvernoysan-ton-kosmo

Με την παρούσα επιθυμώ να υποβάλω αναφορά σχετικά με δημόσια πολιτιστική δράση/έκθεση που έλαβε χώρα στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), δημόσιο θεσμό χρηματοδοτούμενο από κρατικούς πόρους.

Συγκεκριμένα, κατά το επίμαχο χρονικό διάστημα, παρουσιάστηκε καλλιτεχνική εγκατάσταση και συνοδευτική επιμελητική επιλογή, στο πλαίσιο της οποίας:

• αποκλείστηκαν έργα καλλιτεχνών ενός συγκεκριμένου φύλου από τη συμμετοχή, με κριτήριο το φύλο τους, και
• αναπτύχθηκε επιμελητική αφήγηση που συνδέεται με το φύλο ως βασικό κριτήριο καλλιτεχνικής εκπροσώπησης.

Επιπλέον, κρίσιμο στοιχείο της συγκεκριμένης έκθεσης είναι ότι η επιμελητική της ταυτότητα δεν περιορίστηκε στο εσωτερικό του μουσείου, αλλά αποτυπώθηκε και σε δημόσια ορατή φωτεινή εγκατάσταση ή επιγραφή στην πρόσοψη του ΕΜΣΤ. Το στοιχείο αυτό μετατρέπει τη συγκεκριμένη καλλιτεχνική επιλογή σε μορφή δημόσιας απεύθυνσης προς το σύνολο των πολιτών και όχι αποκλειστικά σε εσωτερική επιμελητική πράξη (άρθρο 4 παρ. 1–2 Σ).

Υπό το πρίσμα αυτό, η εν λόγω προβολή δύναται να αντιμετωπιστεί ως δημόσια ορατή πολιτιστική εγκατάσταση και ταυτόχρονα ως μορφή επικοινωνιακής έκφρασης δημόσιου φορέα, η οποία αποκτά αυξημένη θεσμική βαρύτητα λόγω του δημόσιου χώρου στον οποίο εκτίθεται και της καθολικής της ορατότητας (Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, άρθρο 21).

Το γεγονός αυτό ενισχύει την ανάγκη ελέγχου της συμβατότητας της πρακτικής με τις αρχές της ίσης μεταχείρισης, καθώς η δημόσια απεύθυνση δεν αφορά μόνο την εσωτερική επιλογή έργων, αλλά και το περιεχόμενο που προβάλλεται ορατά προς το κοινό από δημόσιο πολιτιστικό ίδρυμα (Ν. 4443/2016). Η υπό κρίση πρακτική εντάσσεται στο πλαίσιο λειτουργίας του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), δημόσιου πολιτιστικού οργανισμού χρηματοδοτούμενου από κρατικούς πόρους και εποπτευόμενου από το Υπουργείο Πολιτισμού, ο οποίος παρέχει υπηρεσίες πολιτισμού προς το ευρύ κοινό. Υπό την ιδιότητά του αυτή, το ΕΜΣΤ δεν ενεργεί αποκλειστικά ως ιδιωτικός χώρος καλλιτεχνικής έκφρασης, αλλά ως φορέας άσκησης δημόσιας πολιτιστικής λειτουργίας. Κατά συνέπεια, οι επιμελητικές επιλογές του, όταν παράγουν εξωτερικά αποτελέσματα προς το κοινό, υπόκεινται σε έλεγχο συμβατότητας με τις αρχές της ίσης μεταχείρισης.

Στο επίπεδο του ενωσιακού και ευρωπαϊκού δικαίου, η αρχή της απαγόρευσης διακρίσεων, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και στην ΕΣΔΑ σε συνδυασμό με το άρθρο 14, επιβάλλει αυξημένο έλεγχο κάθε διαφοροποιητικής μεταχείρισης λόγω φύλου από δημόσιους φορείς. Η προστασία της ελευθερίας της τέχνης δεν αίρει αυτοδικαίως την υποχρέωση συμμόρφωσης προς τις θεμελιώδεις αρχές ισότητας όταν η καλλιτεχνική πρακτική παράγει δημόσιο και θεσμικό αποτέλεσμα.

Σε εθνικό επίπεδο, ο Ν. 4443/2016 θεσπίζει δεσμευτικό πλαίσιο απαγόρευσης διακρίσεων λόγω φύλου, ιδίως στο πεδίο παροχής αγαθών και υπηρεσιών από δημόσιους φορείς. Όταν μια πολιτιστική δράση δημόσιου οργανισμού οδηγεί σε επιμελητικό αποκλεισμό βάσει φύλου ή σε συστηματική υποεκπροσώπηση, τίθεται ζήτημα εφαρμογής των διατάξεων περί ίσης μεταχείρισης. – Ενόψει των ανωτέρω, η εξεταζόμενη πρακτική δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ζήτημα καλλιτεχνικής επιλογής, αλλά ως ενδεχόμενη άσκηση δημόσιας πολιτιστικής πολιτικής με διακριτικό αποτέλεσμα. Συνεπώς, απαιτείται διοικητική διερεύνηση ως προς τη φύση των κριτηρίων επιλογής, την αναλογικότητα της επιμελητικής πολιτικής και τη συμβατότητά της με την αρχή της ίσης μεταχείρισης.

Δεδομένου ότι η δράση υλοποιείται από δημόσιο πολιτιστικό οργανισμό, εγείρεται ζήτημα εφαρμογής του Ν. 4443/2016 και των συνταγματικών αρχών ίσης μεταχείρισης, στο μέτρο που η επιμελητική πολιτική ενδέχεται να παράγει αποκλεισμό λόγω φύλου στο πλαίσιο παροχής δημόσιας πολιτιστικής υπηρεσίας. Για τον λόγο αυτό, η υπόθεση χρήζει διοικητικής διερεύνησης και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ζήτημα καλλιτεχνικής επιλογής.

Ζητώ να εξεταστεί:

1. Αν η συγκεκριμένη πρακτική εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής των διατάξεων περί ίσης μεταχείρισης.
2. Αν ο αποκλεισμός με βάση το φύλο σε δημόσια πολιτιστική δράση είναι συμβατός με τις συνταγματικές και ενωσιακές αρχές ισότητας.
3. Αν στοιχειοθετείται περίπτωση διοικητικής ή θεσμικής διάκρισης.
4. Αν η συστηματική επιλογή ή ο αποκλεισμός καλλιτεχνών με αποκλειστικό ή πρωτεύον κριτήριο το φύλο τους σε δημόσιο πολιτιστικό φορέα είναι συμβατή με την αρχή της ισότητας και το πλαίσιο του Ν. 4443/2016, ανεξαρτήτως του φύλου που ευνοείται ή αποκλείεται κάθε φορά.

5. Αρχή της ισότητας και απαγόρευση συλλογικής ευθύνης

Η αρχή της ισότητας, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 του Συντάγματος, στο άρθρο 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και στο άρθρο 21 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προϋποθέτει ότι τα πρόσωπα κρίνονται βάσει ατομικών και αντικειμενικών κριτηρίων και όχι βάσει γενικεύσεων ή χαρακτηριστικών που αποδίδονται συλλογικά σε ολόκληρες κοινωνικές ομάδες λόγω φύλου.

Στο πλαίσιο αυτό, η ύπαρξη ιστορικών ή διαχρονικών ανισοτήτων εις βάρος συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας δεν απαλλάσσει τους δημόσιους φορείς από την υποχρέωση τήρησης της αρχής της ίσης μεταχείρισης κατά τη λήψη σύγχρονων αποφάσεων. Η αντιμετώπιση παλαιότερων ανισοτήτων οφείλει να κινείται εντός των ορίων της αναλογικότητας, της αντικειμενικότητας και της συνταγματικής ισότητας και δεν μπορεί να θεωρείται αυτοδικαίως συμβατή με τις ανωτέρω αρχές αποκλειστικά λόγω του επιδιωκόμενου σκοπού της.

Υπό το πρίσμα αυτό, ζητείται να εξεταστεί εάν, υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες της παρούσας υπόθεσης, η επίμαχη πρακτική συνιστά θεμιτή πολιτιστική και επιμελητική επιλογή ή αν υπερβαίνει τα επιτρεπτά όρια διαφοροποίησης βάσει φύλου σε δημόσιο πολιτιστικό φορέα.

Περαιτέρω, παρακαλώ να εξεταστεί εάν υφίστανται αντίστοιχες θεσμικές δράσεις ή πρωτοβουλίες του φορέα αναφορικά με την πατρότητα ή την Ημέρα του Πατέρα και, σε περίπτωση που δεν υφίστανται, αν το στοιχείο αυτό έχει οποιαδήποτε σημασία για την αξιολόγηση της συνολικής πολιτικής ίσης εκπροσώπησης και θεσμικής ουδετερότητας του φορέα.

Ευχαριστώ εκ των προτέρων για την εξέταση της αναφοράς μου.

 ΝΟΜΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

1. Συνταγματικό πλαίσιο

Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 4 παρ. 1–2
Κατοχυρώνεται η αρχή της ισότητας και της ίσης μεταχείρισης των πολιτών.

Η νομική αξιολόγηση εστιάζει στο αν υπάρχει:

• διαφορετική μεταχείριση
• λόγω φύλου
• από δημόσιο φορέα
• χωρίς αντικειμενική και θεμιτή αιτιολόγηση

2. Ευρωπαϊκό δίκαιο

Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρο 21
Απαγορεύεται κάθε διάκριση, μεταξύ άλλων και λόγω φύλου.

3. Εθνική νομοθεσία

Ν. 4443/2016 (ίση μεταχείριση)
Θεσπίζει πλαίσιο απαγόρευσης διακρίσεων λόγω φύλου σε τομείς πρόσβασης σε αγαθά και υπηρεσίες και στη λειτουργία δημόσιων φορέων.

4. Κρίσιμο νομικό ζήτημα

Εξετάζεται αν η επίμαχη πρακτική:

• αποτελεί θεμιτή καλλιτεχνική επιλογή, ή
• παράγει αποτέλεσμα που συνιστά έμμεση ή άμεση διάκριση λόγω φύλου στο πλαίσιο δημόσιας πολιτιστικής υπηρεσίας, εμπίπτοντας στο πεδίο εφαρμογής της αρχής της ισότητας και του Ν. 4443/2016.

A. Φορέας και θεσμική υπαγωγή

Το ΕΜΣΤ αποτελεί δημόσιο πολιτιστικό οργανισμό εποπτευόμενο από το Υπουργείο Πολιτισμού και χρηματοδοτούμενο από κρατικούς πόρους, με αποστολή την παραγωγή και παρουσίαση σύγχρονης τέχνης στο ευρύ κοινό.

B. Εκθεσιακό πρόγραμμα

Η επίμαχη έκθεση εντάσσεται στον θεματικό κύκλο:

«Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» (What if Women Ruled the World?)

ο οποίος αποτελεί οργανωμένο εκθεσιακό πρόγραμμα δημόσιου φορέα, με θεματική επιλογή που συνδέεται άμεσα με το φύλο ως κεντρικό άξονα.

Γ. Διαδικασία επιλογής

Η επιλογή έργων πραγματοποιείται μέσω:

• καλλιτεχνικής διεύθυνσης
• επιμελητικής ομάδας
• θεματικών κριτηρίων που καθορίζονται από τον εκθεσιακό σχεδιασμό

και δεν συνιστά τυπική διοικητική διαδικασία ανοιχτής πρόσβασης, αλλά επιμελητική επιλογή με αποτέλεσμα τον αποκλεισμό ή την ένταξη έργων.

Δ. Νομική σημασία

Παρότι η διαδικασία εντάσσεται στην ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης, ο δημόσιος χαρακτήρας του ΕΜΣΤ και η κρατική χρηματοδότηση επιβάλλουν έλεγχο συμβατότητας με:

• την αρχή της ίσης μεταχείρισης
• την απαγόρευση διακρίσεων λόγω φύλου
• την αναλογικότητα επιμελητικών επιλογών σε δημόσια υπηρεσία πολιτισμού

E. Ζήτημα προς έλεγχο

Εξετάζεται αν η συγκεκριμένη επιμελητική πολιτική:

• παραμένει εντός καλλιτεχνικής αυτονομίας, ή
• παράγει αποτέλεσμα που εμπίπτει στον έλεγχο του Ν. 4443/2016 ως πρακτική με διακριτικό αποτέλεσμα λόγω φύλου.

Επίσημες πηγές για την έκθεση (ΕΜΣΤ)

1. Επίσημη σελίδα ΕΜΣΤ – κύκλος εκθέσεων

WHAT IF WOMEN RULED THE WORLD? – ΕΜΣΤ
Κύρια θεσμική σελίδα του μουσείου για τον εκθεσιακό κύκλο, με περιγραφή, στόχους και δομή.

2. Έργο στην πρόσοψη (neon installation – Yael Bartana)

Yael Bartana – What if Women Ruled the World (πρόσοψη ΕΜΣΤ)
Τεκμηριώνει ρητά ότι το έργο νέον βρίσκεται στις προσόψεις (North & South façades) του κτιρίου.

3. Κατάλογος / τεκμηριωτικό υλικό έκθεσης (δίγλωσση έκδοση)

EMST Publication – What if Women Ruled the World
Δημοσιογραφική τεκμηρίωση με εικόνες από την έκθεση και το μουσείο.